Tati Mancebo: «Hai 17 anos estabamos Alfredo e eu co Chíqui Lozano e o Pedro Casteleiro, e cuns centos de persoas máis, nunha conferencia de Antonio Escohotado sobre o caos. Falaba das redes interconectadas a nivel mundial en tempo real e das posibilidades que o fenómeno abría para unha verdadeira democracia. Aquel comecei a albiscar ideas nas que aínda hoxe creo.
O Pedro preguntoulle algo que non lembro e Escohotado, logo darlle unha resposta que tampouco conservo, dixo ao noso amigo que esperaba poder cear con el aquela mesma noite. O escritor non sabía era que co Pedro levaba tamén todo o lote, e que acabariamos polos bares a altas horas da madrugada. Eu estaba fascinada pola súa facilidade de palabra e uns puntos de vista que me parecían exóticos porque aínda que revestidos de academicismo no estilo, ofrecían ideas que para min aínda soaban a novas. Tanto escoitaba eu que o Escohotado me preguntou por que eu non falaba nada. Creo que é a única vez que escoitei tal cousa. Volvémonos encontrar en Coruña noutra ocasión e estivemos na súa casa en Madrid haberá 12 anos. Despois diso non volvemos ter contacto algún.
Tomei o costume de ler os seus libros porque, aínda non estando de acordo con todo o que escribe -nin el mesmo o está pasado o tempo- e considerando algúns dos seus libros mellores que outros, sempre aprendo moitísimo; o seu modo de presentar as ideas e de razoar obrígame a reflexionar.
Los enemigos del comercio pretende ser unha historia moral da propiedade privada, nas súas propias palabras, ou unha historia de occidente centrada na economía, pero é moito máis que iso: é, como xa dixen noutra ocasión, un tratado incontestábel de ateísmo, escrito con rigor e aténdose aos feitos. [...]» (Ler máis no portal Blogaliza)
O domingo de Antroido sempre foi para min unha desas datas de fusión entre o sentimental e o telúrico que só na aldea son capaz de sentir. O frío de febreiro, o cocido na casa da madriña, o fume sobre os tellados cos campos e os montes de fondo, e dentro todos arredor da cociña de ferro a falar e a xantar como a vella tribo no espazo ancestral. A carne do porco desaparece mentres o rito anual nos fai sentir inmortais.
Mais este ano a máxima artífice do evento, a alquimista dos sabores que nos sensibiliza cada ano o corazón, ficou na cama. Non estaba a madriña para festas, senón cansada de ter vivido tanto, o que para min representa unha triste felicidade. Con case noventa anos, pisou cos zocos moitos dos días do século XX polas terras de Tras-Deza coidando dos animais, cultivando as leiras, fabricando tellas, carrexando polas corredoiras a máquina de coser, atendendo os vellos e os novos e sempre alimentando a todos; e o día da festa, cando todos repousaban na plácida conversa, ela aínda traballaba máis. As súas vacacións foron os días de posparto, con algo de cama e caldo de galiña. É monolíngüe, solidaria e de mentalidade aberta. Lembro cando soubo da miña moza formal e me dixo: "E logo cando vou coñecer a miña neta?". Un tempo máis tarde, cando a miña nai se preocupaba por se a ela lle parecería ben que na aldea a miña noiva durmise canda min, como xa era asumido noutras latitudes familiares, ela mesma se tiña anticipado: "E durmiredes xuntos, non? Non é así outras veces?".
Onte á volta da aldea, despois de desfrutar o froito do traballo da vella e lamentar non tela ao meu carón na mesa, como viña sendo desde que nacín, na televisión Luís Tosar recibía ese Goya tan merecido usando a lingua galega con natural orgullo, en presenza de varios representantes dun goberno galego que no sabe nin quere saber que país goberna, nin que tesouro ten por descubrir. Naceron ollando para o alén, a aínda non foron capaces de reparar no digno chan que pisan. Calculo que Tosar non falou galego coa intención de salvar ningunha patria, nin de quedar ben con ningún sector social ou político, nin de facerse notar. Simplemente falou galego porque quixo e podía facelo, mais esa actitude individual revela un forte compromiso social. Por iso, fronte ás condutas asociais, parabéns a Luís Tosar.
Teño para min que unha das eivas maiores deste país é que os políticos operan con absoluta irresponsabilidade técnica. O caso máis patente na actualidade é o goberno do PP, que desde San Caetano se dedica —entre outros grandes atrevementos que sospeito— a derrubar a fráxil casa da lingua galega mentres TODAS as institucións culturais galegas desaproban as súas pretensións. Deste modo, carga contra a normativa lingüística nos ámbitos do ensino, do funcionariado e do sistema literario desatendendo toda a recomendación dos técnicos máis cualificados de Galiza.
Isto é, infelizmente, habitual: os políticos compórtanse, salvo honrosas excepcións, como señores feudais durante a súa lexislatura. Non son xestores dos recursos comúns que se apoian responsabelmente nos técnicos e profesionais de valor que accederon mediante dura concorrencia aos postos máis especializados da función pública, non. Unha actitude que se revela tamén especialmente tráxica nas irresponsábeis actuacións sobre o patrimonio arquitectónico, como agora exemplificarei. E será unha mostra entre un millón, probabelmente.
Onte botei o día co recoñecidísimo escritor Xosé Vázquez Pintor, un exemplo de entrega á literatura e á acción sociocultural responsábel que moitos seguen de cerca desde hai decenas de anos. Despois de resolver os asuntos literarios que nos convocaban na Agolada e de coñecer o peso da súa fidelidade ao país, mostroume os famosos Pendellos de Agolada, unha serie de postos de mercado centenarios que a vila alberga no centro urbano, erguidos sobre pedra miúda e toscas columnas que conforman fileiras de cubertos para a venda de mercadorías, todo vencellado á máis antiga tradición. Pois ben, Pintor mostrábame horrorizado a agresiva reforma que o PP municipal perpetra sobre as rúas daquel recinto ancestral: ante a variedade da vella pedra do solo irregular, harmónica coa humilde e ruda construción dos "pendellos", os "modernos" políticos de hoxe deciden levantar o chan histórico e colocar pedra lisa, branca e rectilínea! E o noso escritor, que se manifestou sobre tamaña falta de sensibilidade, aínda tivo que escoitar que "debía coidar esa aguda pedritis que padece"! Quere dicir isto que non hai no municipio un técnico cualificado ou un funcionario responsábel que saiba que unha actuación nun espazo tan delicado merece un estudo decente e as medidas de protección oportunas? Eu creo que non, só debe acontecer que está ao mando un ignorante que obvia os informes pertinentes, solicitados ou non, e que opera na ausencia total de sensata preocupación polo patrimonio cultural. Será que aínda nas construcións antigas só ven "un mercado vello", e que se non erguen algo novo non fixeron nada visíbel ou politicamente rendíbel? Despois dirán que os funcionarios non traballan, mais en moitos casos é evidente que non lles permiten cumprir adecuandamente coa súa función.
Fotografía (A. F.): Xosé Vázquez Pintor nos Pendellos de Agolada. Debaixo dos seus pés obsérvanse o vello e o novo pavimento.
«Nunha idade remota, a serpente KaiKai, espírito maléfico que habitaba nas profundidades do mar, virou tola e provocou unha grande inundación; quería acabar cos homes e destruír a terra. Grazas a TrenTren, a serpente boa, deu a voz de alarma e aconsellou aos homes que subisen aos cerros para non perecer afogados.
Así o fixeron. Homes, mulleres e nenos escaparon ás alturas levando canda eles animais e alimentos suficientes para sobrevivir. Os cerros, coa axuda de TrenTren comezaron a ascender para afastar os homes da ameaza, pero a poderosa KaiKai seguía elevando o nivel do mar para alcanzalos. Aqueles que non daban acadado os cumes transformábanse en peixes, dando así orixe a novas especies mariñas.
Durante días, noites e lúas as augas medraron. Os homes seguían trepando e tan alto subiron que tiveron que protexerse do sol coas cuncas que transportaban os alimentos. Aínda así algúns morreron abrasados.
Diante da ameaza da auga e do sol asasinos, fixeron todo tipo de sacrificios pregándolle aos deuses que axudasen a TrenTren a derrotar a KaiKai. Por fin, puido ser vencida a pérfida serpe. os mapuches son os descendentes daqueles sobreviventes coñecidos como llituches.» (Xulio L. Valcárcel)
OS PODERES DA AUGA LÉVANME
Vello estou e desde unha árbore
en flor enxergo o horizonte.
¿Cantos aires andei?, non sei.
Desde a outra beira do mar o sol
que se adentra
envíame xa as súas mensaxeiras
e a atoparme irei
cos meus avós.
Azul é o lugar onde imos.
Os poderes da auga lévanme
paso a paso.
O Río do Ceo é apenas
un pequeno círculo
no universo.
Neste Soño quedo:
¡Voguen remeiros! No silencio
vou
no canto invisible da vida.
Elicura Chihuailaf (p. 61)
Realmente a lectura destes poemas é unha experiencia alucinante, e até con concomitancias telúricas e estéticas con certa poesía galega de 80. Si, próximos no telúrico e a forma de expresalo, por moito que o que aquí foi tachado de "culturalismo" no caso dos mapuches máis facilmente se admita como unha corrente dignamente vencellada a unha verdadeira tradición. Aínda que os mapuches estexan alfabetizados en castelán desde quen sabe cando e citen a Henri Michaux.
«[...] Apréciase ben na capa do libro, con esa ilustración de Alberto Esperante que tivo que nacer do diálogo e da coordinación. Nela e nos textos anúnciase o que vou situar como fundamento inventivo deste Metal central, a parábola fabril construída como montaxe de breves proxeccións metamórficas para dar conta dun fluxo ou proceso, o da fabricación metalúrxica e o pouso que iso deixe nos operarios que a sosteñen, e de varios mitos ou imaxinemas entre os cales os da caverna, o do pequeno mundo do home (micro e macrocosmos en paralelo9 e o do fetichismo da mercadoría non son menos relevantes.
[...] O prologuista [Xosé María Álvarez Cáccamo] fala de singularidade expresiva e poética, de que ninguén máis está a escribir poesía deste xeito entre nós. Inútil discrepar, se ben parece que libros como Os documentos da sombra, do propio Cáccamo, podería formar parte dunha tradición textual á que non é completamente alleo o oficio de Ferreiro.
[...] O máis interesante da proposta poética do autor xulgo que sexa a consecución, en xeral alcanzada, e só nalgún momento dubitativa, dunha dicción liberada das ataduras dunha polaridade maniquea e derrotista do que, en termos de Hannat Arendt, poderiamos identificar como as coordenadas da acción fronte ás do traballo. Ferreiro explora en suma as inseguras posibilidades de reverter o espectáculo integrado no que se reconfigurou a caverna, no que metamorfoseou o Leviatán, e de alcanzar que o seu discurso poiético e a acción pública marquen un límite consciente entre o ferro e a chatarra, entre a enerxía e a doma. Menciona adoito a fraxilidade e o desgaste , ao tempo que reverencia a mirada inocente que non é quen de evitar o gozo lúdico da produción ou da linguaxe, evidenciado no poema que dá título ao libro mediante paronomasias, figuras etimolóxicas e derivacións que rodan e rodan nun xogo imparábel e metamórfico, acaso esperanzado, acaso absurdo, pero nunca acabado. Ademais, como un recurso último, Ferreiro acode ao mito e formula nel a pregunta sobre o lugar do amor, sobre os seus restos, cosmogónicos pero biolóxicos. Sorprende isto. Estimula non só a imaxinación: tamén a análise.» (Arturo Casas: "Na parábola fabril, o mito", en GRIAL. Revista Galega de Cultura, nº 184)
«[...] Somos minorizados, periféricos, emerxentes ou, simplemente, pequenos? Facemos da transgresión a nosa vía ou sobrevivimos nas marxes? É a nosa lingua unha árbore aínda vizosa ou, pola contra, traballamos con vimbios lisos e eslamiados de puro celo institucional? Podemos soñar cun paseo digno polo mundo ou segue a ser urxente mellorar a nosa casa? Énos aínda preciso saírmos á rúa a pelexar o noso espazo —solidarios, loitadores e carnais— ou máis ben o noso atractivo pende da forza e da imaxinación coa que habitamos os espazos libres que a Rede ofrece? Logo duns intensos días de conversa ao abeiro da forza telúrica de Arántzazu, fíxose ben patente a diferenza de velocidades e estratexias con que cada un dos nosos países percorre hoxe o camiño. Ficamos, pois, coa sensación desacougante de estar a perdérmonos e vista e, tamén, coa convicción de que o foro Galeusca precisa e merece —se cadra máis que nunca— ser reiventado.
Esa diferenza de velocidade mostra tamén os camiños, ferramentas e obxectivos que cada literatura se marca, emprega ou desexa. A delegación galega foi explícita na súa vontade de mirar o futuro, valorando positivamente o estado da produción propia e a súa proxección. Lonxe de deternos a avaliar os espazos consolidados ou colapsados, todos coincidimos en que a escrita galega atopa na rede e nas novas tecnoloxías un terreo aberto no que poder expandirse con eficacia. E foi nesa liña de apertura explícita, alentada pola nosa delegación, onde xurdiron algúns dos debates máis acendidos; sobre todo no desembarco do libro dixital e aos cambios evidentes que isto vai provocar no sector. Concordamos todos en que o libro tradicional é un obxecto útil desde hai máis de medio milenio, e ninguén dubidou de que terá un lugar específico a carón do libro dixital. No entanto, houbo trasacordos nos tempos de implantación dos novos soportes literarios.
Por outra parte, a tecnoloxía permite, con melloras superadas a cada momento, unha redución tal dos gastos de posta en mercado das obras que sen dúbida xustifica un maior beneficio do creador. Neste sentido, revélanse imprescindíbeis fórmulas novas para a remuneración xusta dos dereitos de autor dentro do contexto dos modos de produción dixital. Sen a necesidade da impresión en papel, con posibilidades de reprodución e distribución de custo reducido, resulta obvio que as porcentaxes dos creadores xa non teñen que aminorarse ante o investimento de produtores e vendedores de produto final.»
Este foi o texto que elaboramos para o número 184 da GRIAL. Revista Galega de Cultura os seguintes autores e autoras participantes no Galeusca 2009: A. Riveiro Coello, D. Tembrás, F. Castro, M. Queixas, R. Vega e A. Ferreiro.
Veño de ler que Google dixitalizará 500.000 libros dos fondos da Biblioteca de Lyon nos próximos 10 anos. E as nosas bibliotecas? Alguén sabe que se está a facer aquí? Hai aproximadamente 3 meses, nunha das ocasións en que coincidimos con Luis Collado, director de Google Books España, preguntámoslle se tiñan contactos co noso governo para emprender plans de dixitalización. A súa resposta foi que actualmente non, se ben houbera un contacto inicial co governo anterior. Tamén dixo que non tiñamos por que preocuparnos, porque tiñan dixitalizado moitos fondos galegos procedentes dunha biblioteca de Barcelona.
