Amigos e sodomitas, de Carlos Callón

A lectura de Amigos e sodomitas. A configuración da homosexualidade na Idade Media (Sotelo Blanco), de Carlos Callón, foi dobremente reconfortante. En primeiro, resulta ideoloxicamente oportuno visibilizar como se merece unha realidade social que as novas políticas reaccionarias do nacionalcatolicismo español pretenden manter oculta, para que non se produza de novo un enquistamento moral moi pernicioso para a cidadanía. En segundo, celebro que máis un traballo intelixente e rigoroso veña dar luz sobre a nosa literatura medieval, probablemente a máis rica de toda a cristandade hispánica no medievo.

Que os preconceitos en épocas pasadas non foron tan rixos na cuestión sexual como nos tentaron asegurar, é algo ao que xa nos imos acostumando. Mais que a Idade Media non foi unha época de escurantismo, miseria, abuso e enfermidade debemos repetir con voz alta. Ao revés, nesta época o esplendor da Galiza era observado desde toda Europa: a poboación era abondosa, a construción era constante, a comunicación co norte europeo así como co sul arabizado era constante, as mercadorías por terra e mar eran habituais e, en fin, o predominio político da dinastía galaica facíase notar pola cristiandade e o Al Andalus, o que facía de Galiza unha referencia política en toda Europa; Compostela debeu ser no seu tempo, no terreno cultural, como o París do século XX.

Na Idade Media, agora ben se sabe, Compostela converteuse ademais en case unha segunda Roma, o que vai en consonancia co carácter imperial da dinastía galega. Nunha altura, esta liña familiar non só ostentaba os reinos de Galiza, León e Castela, senón que algún dos seus membros era nomeado emperador, facto que o situaba por cima de todos os reis, inclusive dos musulmanos, herdeiros dunha fraccionada Spania tomada polos seus ancestros aos visigodos cando a conquista de capital toledana.

Ora ben, a Igrexa Católica intransixente e castigadora de práticas moralmente pedadentas non aparece até finais da Idade Media. Moito polo contrario, na época en que Compostela florece como centro económico, político e cultural en Roma os papas con frecuencia pasaban o tempo rodeados de riquezas incontábeis e nas máis desenfreadas orxías, nunha superficial imitación do colosal poder da Roma clásica. Os costumes, neste sentido, eran como ben nos lembra Callón moito máis laxos do que se pensa actualmente, ademais de seren probabelmente influídos pola constante interrelación cultural entre o Atlántico e o Mediterráneo.

Neste contexto, que as naturais inclinacións homosexuais non estivesen reprimidas como algúns queren sempre ver, non debe estrañarnos, e isto ben se reflicte na nosa literatura medieval. Callón estuda multitude de textos con referencias patentes ao asunto da homosexualidade, tanto na poesía canto na narrativa, sen deixar de ofrecer paralelamente un cadro histórico, xurídico e consuetudinario que nos regala non menos sorpresas sobre a visión que da homosexualidade tiñan os nosos antepasados.

A obra de Callón descobre máis un filón para recuperarmos algo tan importante como a nosa Historia sexual, que tanto ten a ver co que hoxe socialmente somos e aínda co que desexamos ser. É unha obra profunda mais fácil de ler, que se centra na análise textual. Neste sentido, se recoñecese a lírica medieval como teatro, tal como defendemos noutras ocasións, outras pontencialidades xurdirían. Efectivamente, o teatro permite estudar ademais do texto literario o texto espectacular, é dicir, aquel que se escenifica realmente e que pode ser visualizado como diverso do que literalmente foi escrito polo autor, nomeadamente cando non existen acotacións. Un exemplo ben pode ser a recreación da pequena peza titulada por Nodar Manso Donzela, onde as cantigas de dous trovadores son representadas como unha única peza en que ambos, con referencias xestuais explícitas sobre a sodomía, satirizan unha doncela mediante un diálogo que usa termos faciais e non xenitais. Podedes ver ilustrada esta peza no seguinte vídeo, nunha interpretación de Tati Mancebo, Carlos Sante e miña, se tedes paciencia para atopala da metade para o final e perdoades as miñas limitacións como actor.

Chuzame! A Facebook A Twitter

O teatro medieval, galego

Un dos maiores misterios relativos á literatura medieval é a suposta ausencia de xéneros teatrais. Nunha época en que todo, absolutamente todo o acto literario era esencialmente un acto de fala ou de canto habitualmente acompañado de música e danza, é incomprensíbel que a crítica maioritaria teña negado a existencia dun teatro medieval. Sobre todas as razoábeis intuicións que esta situación de oralidade comporta, nos meus anos na Universidade da Coruña tiven a posibilidade de coñecer a teoría de Francisco Nodar Manso quen, co aplauso de personalidades como Rodrigues Lapa, defende desde os oitenta a existencia dun teatro galego-portugués no século XIII. A súa tese doutoral, defendida na Universidade de Mcgill no Canadá e publicada en 1990 grazas á sensibilidade do editor alemán Reichenberger, apóiase no seguinte:

  1. Os medievalistas hispánicos son demasiado restritivos á hora de admitir a existencia de xéneros dramáticos. Consideran paradramáticos todos os xéneros que non sigan os patróns da comedia e a traxedia clásicas, e nese burato negro afogan todas as hipóteses de auténtica dramaticidade. Os investigadores franceses, entre os máis abertos, aceptan a teatralidade de xéneros como os xogos, os diálogos e monólogos dramáticos e os diceres.
  2. Os testemuños conservados sobre a actividade dos xograis indican unha patente actividade teatral. O problema reside en que a crítica non recoñece a alma dramática da canción medieval. Así as cousas, o que hoxe chamamos poesía medieval son cancións ou textos mélicos que eran representados perante un público através do canto, a declamación, a música, a danza, a caracterización de personaxes e diversos códigos escénicos de época que deben ser tamén investigados.
  3. O estudo dos cancioneiros medievais galegos desde a perspectiva de Nodar permite observar que os textos dos cancioneiros son organizábeis en liñas narrativas con principio e fin, e abre a posibilidade da reconstrución de pezas recoñecíbeis de teatro menor; unha vez se contemplan os textos ligados como elos dunha mesma cadea anteriormente esparexidos, todas as potencialidades até o momento ocultas resaltan cun brillo extraordinariamente dramático.

Francisco Nodar é un galego que voltou da diáspora co tesouro que a distancia da Terra lle inspirou. Traballou duro até logar o máximo recoñecemento nunha prestixiosa universidade estranxeira e tropezou á volta co desinterese dos seus paisanos sobre unha cuestión que non só revoluciona os estudos medievais, senón que sitúa a literatura galega medieval no foco do presente e do máis dourado pasado. Ese que, segundo defendo nesta tribuna, restablece con xustiza a heranza dos antergos así como constrúe un futuro digno para os que nos suceden.

Mais aquí topamos co segundo grande misterio da nosa literatura medieval: por que os medievalistas galegos non asumiron o interese por discutir unha tese potencialmente tan valiosa? Por que ollaron para o lado até o momento en lugar de desenvolver uns argumentos válidos ou, o que tamén sería posíbel, descubrir as eivas desta tese, para maior avance dos nosos estudos medievais? Non é certo que ás veces a crítica dun camiño errado ilumina sendeiros insospeitados? Varios son os motivos que acho para tal feito, e gustaba que alguén, para me ilustrar nun punto que considero fulcral, me discutise:

1. A crítica medieval galega é herdeira da edición de textos convencional, en que os textos dos cancioneiros son interpretados isoladamente, como poemas breves de autor. Isto impide combinalos seguindo unha mesma liña narrativa para atopar unha unidade argumental sen afociñar con graves problemas de autoría, nos termos de todo o publicado até o momento.

2. Os especialistas en literatura medieval galega non desexan contestar as perspectivas dos medievalistas hispánicos máis recoñecidos, senón conseguir que a crítica galega sexa recoñecida co máximo prestixio no cadro internacional.

Teño para min que entre os eruditos galegos que eluden a cuestión do teatro galego medieval hai grandes investigadores que merecen o aplauso, entre eles algúns dos que me orgullo de coñecer persoalmente. No entanto, esta pasividade nun asunto de tal calibre sempre foi incomprensíbel para min; se fose noutro país, nun deses en que o idioma propio se pon en valor, así como a cultura tradicional, a fauna autóctona e todos os tesouros que a nación conserva, transforma e aproveita por xeracións, outro eco tería unha teoría como esta. Mais confiemos en que os nosos estudos críticos medievais acorden do seu sono do mesmo modo que a historiografía se vai liberando do tinte obscurecedor con que os estudos españoleiros e mesmo internacionais ocultan a nosa Historia. {20/08/2012, en Praza Pública}

NOTA: Unha referencia xeral ao estado da cuestión pode lerse en “Juglares y trovadores”, de Julio I. González Montañés.

Chuzame! A Facebook A Twitter

Rodrigo Díaz de Vivar, ese galego

Manuscrito do Cantar de Mío CidQue o famoso Cid fose galego non é algo que se pretenda reivindicar aquí, senón tan só un dos insultos que lle dedicou o mouro Ben Bassam de Santarém ao nobre burgalés no seu Tesouro das excelencias dos hispanos, por volta de 1109, a saber: “vil galego”, “avasalador, opresor”, “enfermidade incurábel”, etc. Que un cronista falase mal de quen era un terríbel pesadelo para todo exército inimigo ao estilo do que foron máis tarde os condottieros non admira a ninguén, mais que o tratase de galego cando nos mapas de época a historiografía moderna nos mostra un reino de Asturias, de León ou de Castela, resulta cando menos chocante. Ora, se entendemos que Afonso VI era outro “vil galego” para os mouros, como de facto tamén o chamaban, a cousa muda completamente.

A verdade histórica, se desprovista da camuflaxe que sempre aprimorou unha imaxe de caudillo castelán, católico e reconquistador, revélase en todo o seu explendor. Isto foi o que fixo a profesora Dolores Oliver Pérez no seu fantástico traballo El Cantar de Mío Cid: génesis y autoría árabe (Fundación Ibn Tufayl), cando defende que o primixenio texto foi unha encomenda do Cid ao poeta al-Waqqasi a quen nomea cadí da súa corte en Valencia seguindo o xénero árabe do ajbar, habitualmente utilizado para encomiar os gobernantes. Para chegar a esta conclusión pon en causa a perspectiva habitual dos estudos herdeiros de Menéndez Pidal e fornece novos e rigorosos argumentos, sempre pondo por diante que até o momento non se tivo suficientemente en conta o mundo hispanoárabe para explicar a riqueza cultural peninsular:

a) o público ideal do Cantar de Mío Cid non pode ser cristián, xa que os xuízos descritos cobran sentido só desde a xurisprudencia islámica;

b) o comportamento do Cid responde máis ao modelo beduíno do que ao visigodo;

c) o poema mostra grande respecto polos musulmáns e presenta como maus personaxes cristiáns;

d) non se atopan referencias a xograis cristiáns anteriores ao século XII, cando en territorio islámico existiron inumerábeis poetas que facían panexíricos dos seus gobernantes e cantaban súas vitorias sobre o inimigo;

e) a sospeita dun autor árabe xustifica a utilización de tópicos e cadros escénicos da poesía beduína, así como o estilo das descricións das batallas e as louvanzas do Cid desde parámetros usuais para os paladíns do Islam; non por acaso Cid provén de sayyid ou señor dunha tribo, apelativo usado para os reis das Taifas (ver nota final).

Estas e outras sólidas argumentacións de Oliver no seu completo traballo de catrocentas páxinas poden ser o primeiro paso para cuestionar unha historia literaria medieval que carece de sentido. Puxando deste fío atopamos algunhas consideracións inevitábeis e de patente interese:

  1. Se o Cantar de Mío Cid foi composto en árabe arredor do ano 1095 e o texto actualmente conservado é un manuscrito do século XIV, non hai razón para consideralo o “monumento máis antigo escrito en romance”.
  2. Que o Cantar fose escrito en árabe no século XII e versionado en castelán no XIV é coherente coa revisión historiográfica actual que asinala o principio da política castelanista no século XIII, a partir do reinado dun Afonso X que comeza a utilizar o castelán para a prosa. Que na altura Rodrigo de Vivar fose tratado de galego non debe admirar ninguén, cando prestaba servizo ao rei galaico Afonso VI que gobernaba desde León, como teñen demostrado os nosos historiadores.
  3. A falsidade do texto castelán do Poema como do século XII, segundo defendeu Pidal e a continuación a práctica totalidade dos historiadores da literatura, xustifica un protagonismo improcedente da lingua castelá no medievo que sen dúbida afecta tamén aos parámetros cronolóxicos da historia das linguas ibéricas.
  4. Revélase como necesaria unha nova análise da historia da literatura hispánica no que di respecto dos sistemas literarios. A posición dun prestixioso sistema literario en árabe até o Califato, a existencia dun sistema literario cristián en galego proeminente até o século XIV e o nacemento dun sistema literario en castelán a partir das políticas unificadoras castelás do século XV constitúen puntos de referencia, a meu ver, imprescindíbeis para unha moi necesaria revisión da historia da literatura galega. {Publicado en Praza Pública, 23/04/2012}

Nota: Agradecemos a referencia de Ernesto Vasques Souza sobre a obra de Eulogio Losada Badia El Campeador Cid en las peninsulares fuentes medievales, onde cuestiona que a palabra Cid proveña da árabe sayyid, pois rexistra o antropónimo Cid dentro da tradición galaica.

Chuzame! A Facebook A Twitter

'Alerta da noite', un texto esquecido de Benjamin Péret, por Xesús González Gómez

Deixamos aquí este traballo de Xesús González Gómez, publicado o 4 de maio de 2011 en A Nosa Terra, no que recupera un texto esquecido de Benjamin Péret. O seu autor autorízanos para publicarmos o texto aquí, e manifestounos a vontade de colaborar desde Barcelona con este proxecto do Grupo Surrealista Galego, do que nos felicitamos todos nós (benvido, Xesús):

“Benjamin Péret (1899-1959) foi un escritor francés adscrito ao movemento surrealista. Un dos seus textos menos coñecidos escribiuno para a revista catalá Nova Iberia, que só publicou un número durante a Guerra do 36. Velaquí a historia:
A principios de agosto de 1936 chega a Barcelona, acompañado de Jean Rous (membro do Secretariado internacional do Movemento para a 4ª Internacional) e de Leopold Sabas (cineasta, militante do Parti Ouvrière Internationale –trotskista), o poeta surrealista Benjamin Péret. Viaxa á Cidade Condal como delegado do Secretariado Internacional para pórse ás ordes do Partido Obreiro de Unificación marxista (POUM), considerado como trotskista, aínda que rompera con Vello, e máis ben bukharinista, a pesar de que nel militan trotskos como Juan Andrade, Jordi Arquer, Molins Fabregat e tantos outros como Eugenio F. Granell ou Andrés Colombo: un dos seus dirixentes, Andreu Nin, antigo lider de Izquierda Comunista, rompera con fundador do exército vermello a raíz da súa alianza co grupo de Maurin para formar este partido). Nos primeiros días, Péret, que estivera casado cunha cantante brasileira (Elsie Houston) e vivira no Brasil durante case tres anos, e de onde fora expulsado polas súas actividades políticas, é o encargado das emisións en lingua portuguesa da radio do POUM. Mais axiña, despois de viaxar a Valencia, en setembro, parte para a fronte de Aragón a loitar nas milicias do POUM. Durante a súa estadía en Barcelona e na fronte escribe diversas e moi interesantes cartas a André Breton: por elas sabemos que envía a Rous a París, para que vexa o fotógrafo Man Ray e este lle consiga placas radiográficas de 30×40 para os hospitais de Cataluña, que non teñen. Ou que ve os surrealistas ingleses David Gasycone e Roland Penrose, mais case non pode falar con eles: están todo o tempo a traducir. Informa a Breton de que o poeta canario, surrealista, Pedro García Cabrera foi internado polos fascistas nun campo de concentración, así como Inocencio, de Puerto de la Cruz (este Inocencio debe ser Inocencio Sousa Cruz, membro da dirección da Federación Insular Socialista, compañeiro do poeta García Cabrera) en África, que viu tres veces a Joan Miró. En xaneiro de 1937 escríbelle que a invitación que segundo Juan Brea (poeta surrealista cubano, casado con Mary Low) lle fixera o POUM a Breton non é máis que un bluff deste, e tamén lle informa que aínda non viu a Miravitlles (Jaume).

Chuzame! A Facebook A Twitter

Feira do libro antigo e de ocasión da Coruña

/>
2008 – 74 páxs. – 3 € 1985 – 286 páxs. – 4 € 1974 – 304 ps. – 3 € 1941 – 216 páxs. – 2 €

[Feira do Libro Antigo e de Ocasión da Coruña]

Chuzame! A Facebook A Twitter