No artigo da Nosa Terra vexo que estades reflexionando sobre o asunto. Quería saber si tedes algunha conclusión? Por que sería interesante publicala. Era aquí:

http://www.anosaterra.org/nova/steiner-firefox-galiza-.html

” O centro decide os parametros con que todo se valora”
Hai afirmacións moi rotundas como esta, que pode que en ambitos como a economía ou a ciencia, sexa posible manter relativamente, pero que no caso da literatura é imposibel, se non se carga previamente a propria literatura porque implica esquecer os aspectos dialóxicos, a importancia da alteridade, a “apertura” necesaría para que sexa factibel o discurso poiético, o caracter de ruptura conceptual que ten a experiencia estética. Os parametros dun centro, as correctas reglas do ben escribir, só sirben literariamente para ser transgredidas, para exercitar a ironía ou para sumirse no exceso reglado do mal metafísico. Hai que asimilar a punzante continxencia de que na producción estética, é imposibel fundamentar(por fortuna). Polo que o centro só pode operar forzando unha lectura empobrecedora e reprimindo, non so outros centros incipientes, senón a mesma creación e todo aquelo que caia na súa órbita de gravitación. O proceso de subalternización que desplega o centro, mediante a instrumentalización ideolóxica dos conceptos trapasa a devilidade de outras identidades apenas sistematizadas, fagocítaas, separaas, aíllaas, pra que non se centren sobre si mesmas, e poida operar a súa gravidade. Mais , no entorno mais lonxano, no exterior, na guarída, no tobo , nunha abufarda, polas nubes, o autor percura seu territorio , explora, altera o mapa e esquece o centro porque non hai periferia.

Agardo que algún día vexamos esa normalización lingüística, e concordo con que fará que cambien moitas cousas, de todos xeitos en ocasións abúsase do vencello lingua/literatura. Reducir os problemas da literatura galega á situación da lingua é dicir unha grande verdade, pero non é dicir toda a verdade, ás veces bótanse en falta análises cunha perspectiva máis ampla (é curioso como a mera mención de Joyce e Kafka catapultou o debate a termos lingüísticos, por exemplo). A loita pola primeira é imprescindíbel, pero a literatura ten o seu propio mundo e as súas propias cuestións.

(Sendo xa cansino e como xa dixen algunha vez): Hai que ter coidado cos referentes de normal e normalizado. Por exemplo, eu gostaría que, como acontece nas linguas “A” escribir nunha lingua fose sempre un acto pouco premeditado, por dicilo así “natural” e non que teña unha base económica. Non vexo tanto beneficio nunha base económica: unha literatura ten sempre un vencello comunitario: podemos darlle máis ou menos importancia, pero non podemos eliminalo. Eu querería que o feito dos inmigrantes seguir falando as súas linguas non fose importante para nós, como non é importante na maior parte dos paises que acollen a grandes comunidades de inmigrantes e dialogan culturalmente con elas sen sentirse ameazados.
Non sei se eu tamén vou vello, pero creo que nunca deberamos sentirnos deuses porque perdemos a capacidade de autocrítica, e tamén creo que interpretamos a “resistencia” dun xeito distinto. Eu asumo unha resistencia creativa, a noción de que todos colaboramos nela dende o noso traballo e dende o día a día. O orgullo polo propio é a mellor labazada a quen intenta quitárnolo, de feito o orgullo é unha ferramenta preciosa neste conflicto, pero non debe facernos esquecer que a autocrítica é necesaria.

Ben, xa foron moitos tixolos e xa nos desviamos moito do tema, foi un pracer participar nesta cuestión con vostede e serviume tamén para ordenar moito do meu pensamento embarullado (ás veces precisamos contarllo a alguén para contárnolo tamén a nós mesmos). Por certo, se ficou co meu contacto, faga por facilitarme o seu, creo que vou acabar precisándoo nos próximos meses. Unha aperta.

Fun alumno do profesor Even-Zohar, polo que sei que estabamos falando dos Polisistemas, outra cousa é que a miña lectura e aproveitamento da teoría coincida plenamente coas súas exposicións, ou que estea completada con outras lecturas. Ao tempo dígoche que, dende que a coñecín, sempre fun especialmente crítico coa súa outra teoría dos produtores culturais, precisamente porque creo que evita unha serie de análises importantes da realidade, pero non quero extenderme nun tema non central.

De todos xeitos aclaro que en ningún momento falei de facer desaparecer a relación con centro (o cal sería unha absurda aposta pola autarquía), senón minimizar ou destruír a relación de poder. Aquí tamén podemos falar do problema de nomenclatura que nos remite a algo do que xa falei: o noso centro cultural ten que ser o mesmo que o noso centro político? A nosa normalidade ten que mirarse no espello das literaturas con estado e longas tradicións ou temos que fixarnos nas comunidades que coma nós foron periféricas, tiveron unha historia literaria esgazada e mesmo así ou precisamente por iso conseguiron influír a nivel mundial dende a súa periferia?

Resistir non é gastar as enerxías que podemos empregar na creación, porque a creación é, en si mesma, un acto de resistencia e, como todo acto de resistencia, evidencia en si mesmo unha relación de poder.

Sabía que os exemplos de Joyce e Kafka ían traer un comentario, pero é que eu non considero que o noso aproveitamento teña que medirse só en termos lingüísticos. Nós somos unha comunidade oprimida a nivel lingüístico, pero non só a ese nivel, somos tamén unha minoría, e como tal compartimos características coas minorías. O interesante de Kafka e Joyce neste debate é que construíron un proxecto literario dende unha posición periférica e dende a consciencia de falar no nome dunha “literatura menor” (a ese respecto é moi interesante o libro de Deleuze/Guattari sobre Kafka). Debemos darlle á cuestión lingüística unha importancia central, pero non podemos darlle unha importancia absolutista, que nos impida aproveitar outro tipo de discursos. Non somos só iguais ás culturas oprimidas lingüísticamente, temos moito en común coas culturas periféricas (mesmo coas interiores, pero ese é outro debate). A mellor proba disto é que cando se consiga a normalización lingüística (en calquera das normas), a literatura galega seguirá falando desde a periferia.

Concordo en adiar o debate dos estilos literarios, aínda que quero poñer a puntilla: a falta de distinción devén dun rendemento comercial relativamente similar entre unhas obras e outras. A literatura galega segue vendendo moito sobre todo polo feito de ser galega, e ten un mercado tan pequeno que non é operativa a creación do fenómeno “best-seller” ou a especialización editorial en xéneros considerados “subliteratura” (con todo o odioso que ten ese termo). E iso si que é unha consecuencia da periferia (e non a distinción en si mesma, cousa que polo demais, non dixen).

E finalmente concordo coa necesidade dese tipo de persoas, a crúa realidade e o que experiencia me dicta é que non abundan, e na escolla dos intermediarios os medios políticos habitualmente aplican a súa esencia: a política.

A miña reflexión centro/periferia, aínda que non o recoñecín por non entrar en maiores erudicións, parte da Teoría dos polisistemas de Itamar Even-Zohar, ben coñecido por Compostela. Creo que fornece un esquema que serve para entender a dinámica dos sitemas literarios principais e secundarios. Eu digo: non anulemos ningunha relación co centro, senón mudemos a relación comezando por decidirnos a ser produtores de ideas e obras. Para iso temos que desexar ser normais: eu propoño que decidamos agora que mañá mesmo amañeceremos normais. Se agardamos o recoñecemento centralista do noso “desexo de ser” é como se pediramos permiso para invertir a realidade: non o tivemos e non o imos ter. Se somos un espello non temos unha imaxe propia; se nos enfrentamos gastamos en resistir as enerxías que nos fan falta para crear. Estamos determinados polas circunstacias é certo, mais se determinamos mudar a nosa visión do mundo mudarán as circunstacias.

Lembro aquel conto árabe en que un príncipe para ser rei debía enfrentarse a un león. Como tiña medo pasou parte da vida a evitar a coroación viaxando polo mundo. Un día, farto de fuxir, decidiu darse por morto e enfrentarse ao destino: cando o tivo ante si o león resultou ser para el inofensivo. Con isto quero dicir que estou farto de ouvir críticas e lamentos, así como firmemente convencido de que apoiarei os proxectos de futuro que se me presenten.

Joyce era irlandés e Kafka checo. E aínda que o primeiro podía telo difícil para escribir en gaélico o segundo tamén decidiu non usar a lingua propia e integrarse nun sistema literario non periférico. Este último era aínda así tan tanxencial el mesmo que non quixo que os seus escritos perdurasen e solicitou que fosen destruídos. Non sei moi ben por onde queres aproveitar estes exemplos para o caso galego, dos que eu tampouco coñezo os particulares (hai que andar con tino porque as razóns persoais poden ser complexas). Outra cousa é como interpretamos moi a posteriori a importancia histórica das obras. O noso Manuel Antonio é relevante desde hai 30 ou 40 anos, aproximadamente. Por moito que se fale hoxe do seu manifesto pasou na altura como unha trastada desatendida.

Non creo que a distinción entre literatura comercial e experimental sexa produto da periferia. Creo que é o sinal dos tempos, e acontece que aquí, como é obvio, case todo se ten que vender como experimental ou vangardista aínda que sexa un experimento que polo mundo adiante teña máis de 70 anos de idade. Aquí entraríamos nun debate sobre os estilos literarios da actualidade, o que sen dúbida merece un debate diferente e non menos interesante.

Eu tampouco “creo que sexa necesario “espírito humanístico” para sentirse ofendidos pola negación da nosa literatura e a consideración do galego como un dialecto”, mais si que a síntese das necesidades debe vir de persoas con altura intelectual. Persoas lúcidas e comprometidas, non asimiladas ao poder, independentes e non permanentes. Unha vez deseñados os obxectivos e os medios os políticos só deberían xerir os recursos para a debida satisfacción das necesidades determinadas: promoción de creadores, formación, divulgación, etc.

Respecto ao que dis aquí, concordo absolutamente coa noción de “nós”. Cando falo de “axentes culturais” refírome a todo o que actúa como tal en relación á cultura galega: dende un libreiro dunha vila pequena ou unha persoa que participa nun clube de lectura, até escritores, editores ou xornalistas. Porén tamén recoñezo nesa heteroxeneidade unhas liñas principais que permiten falar dunha unidade de acción ideolóxica, aína que se limite a un mínimo común como a defensa da lingua. Non esquezamos tamén que todos eses “axentes culturais” son unha porcentaxe proporcional e numérica moi pequena dentro do país (podemos sacar as porcentaxes do número de lectores en galego, por exemplo).

No tema centro/periferia se cadra poida aludirse á teoría foucaultiana da “productividade do poder”, no sentido de que a subxectividade do oprimido está predeterminada polo exercicio de poder do opresor. Tal e como eu o entendo, esa situación colócanos como galegos nunha caleixa sen saída: non hai ningún xeito de anular a relación de poder que nos relaciona co centro. Cando dis “O problema de ser periferia é que o centro decide os parámetros con que todo se valora”, dis unha verdade coma un templo, pero falta a perspectiva de que cando “queremos ser normais” tamén acudimos aos mesmos parámetros que veñen dados polo centro. Cal é o referente desa normalidade? A maior parte dos casos nos que escoito a expresión “normalizar” evocan un referente que procede sempre da mesma cultura ou se basea en exemplos supostamente similares a nós pero que teñen alguha característica fundamental que nós nunca conseguimos (unha lingua asumida pola súa poboación, un estado propio, etc…).

A relación de poder que nos une co centro é sempre a mesma e non vai desaparecer do día para a noite. E aquí evidentemente só nos caben dúas posturas: actuar tomando o centro como espello e que nos predetermine “positivamente”, actuando como se a relación de poder con el non existise, e imitando as súas tendencias; ou ben negándonos ao sometemento, recoñecer a relación de poder, asumila e traballar para destruíla ou minimizala até a súa última expresión. En ningún dos dous casos somos “libres para crear”, nas dúas estamos predeterminad@s de xeitos distintos, pero se cadra eu crea inxenuamente que coa segunda podemos chegar a selo algún día.

En canto ás obras importantes escritas dende a periferia vou aludir a un gosto persoal que me parece abondo exemplificativo. “Método”, a pentaloxía de Chus Pato que comezou con M-Talá, e do que creo firmemente que non sería posíbel que xurdise nunha cultura non periférica, aínda que só fose por unha cuestión editorial. E non só, ocórrenseme moitos exemplos similares (Joyce, Kafka…), pero sería complicar moito o debate.

Tamén é certo que neste país temos bastante embarullada a distinción entre literatura puramente comercial e literatura experimental. E non digo que a distinción teña que existir forzosamente: ese feito é outro produto da nosa localización periférica. De feito, hai moitísimos autores que choutan alegremente duha para outra. Porén si que existe unha consecuencia negativa desa falta de perspectiva: e é que cando falamos nestes termos non sabemos se o importante é ser quen máis libros vende ou exporta, ou ser unha literatura verdadeiramente influínte que chame a atención de comparatistas e humanistas. As dúas opcións son lexítimas e necesarias (de feito están en determinada medida intrincadas, pero non nos imos extender máis). Con todo o respeito que me merecen ambos, creo que se cadra Arturo Casas e o camarada Brétemas non falen do mesmo cando falan en determinados pontos.

E finalmente: os políticos veñen e van, é certo, pero un dos seus deberes é defendernos como comunidade e representar os nosos valores, e iso non é desculpábel por parte de ningunha ideoloxía política. Non estou falando de reclamar o dereito a autodeterminación, estou falando de cando (como no caso de Steiner, que hai moitos outros) se denigra publica e explícitamente á nosa cultura. Non creo que sexa necesario “espírito humanístico” para sentirse ofendidos pola negación da nosa literatura e a consideración do galego como un dialecto, só é necesaria unha pouca de cultura xeral.
Polo demais tamén creo que non lles corresponde “crear cultura”, pero si difundila e valerlle, o problema é o xeito no que en ocasións tratan de facelo, e tamén os poucos escrúpulos de moitos dos supostos “humanistas” que empregan para tales fins.